Bóng chuyền Việt Nam và tầng dữ liệu bị bỏ trống

Tôi ngồi ở hàng ghế báo chí trong một trận đấu thuộc giải bóng chuyền vô địch quốc gia. Hết trận, tôi xuống khu kỹ thuật xin bảng thống kê. Tờ giấy tôi nhận có hai cột: điểm và lỗi. Không hiệu suất tấn công. Không tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Không chênh lệch điểm theo từng vòng xoay. Tôi hỏi thêm, người phụ trách nhún vai: phần chi tiết nằm trong tay ban huấn luyện. Đêm đó tôi mở máy định dựng một phân tích tử tế về trận đấu. Trường dữ liệu trả về trống. Phân tích treo. Nguyên nhân không nằm ở việc ai đó giấu số liệu, mà ở chỗ tầng nền để đặt phân tích lên chưa được xây. Tôi đến sân không phải để xem ai thắng. Tôi đến để xem ai sẽ sai. Tối hôm ấy, tôi không xem được gì cả.

Mười năm qua, bóng chuyền Việt Nam đi nhanh. Đội tuyển nữ hai lần liên tiếp giành huy chương vàng SEA Games. Đội tuyển nữ lần đầu có vé dự vòng chung kết giải vô địch thế giới. VTV Cup năm nào cũng chật khán đài. Các câu lạc bộ bắt đầu chi tiền cho ngoại binh chất lượng. Trần Thị Thanh Thúy từng xuất ngoại thi đấu ở Nhật Bản. Nhà tài trợ quay lại, truyền hình trực tiếp nhiều hơn, lịch thi đấu dày lên và khán giả theo.

Đó là phần kết quả. Phần đo lường thì đứng yên.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải quốc gia trong nhiều mùa, phần lớn nội dung bóng chuyền mà độc giả Việt Nam đọc hằng ngày được viết trên một nền dữ liệu mỏng đến mức khó tin. Người viết có điểm số. Thỉnh thoảng có số lần chắn bóng thành công. Thỉnh thoảng có số pha ghi điểm trực tiếp từ phát bóng. Hết. Những chỉ số quyết định chất lượng một trận bóng chuyền đỉnh cao — hiệu suất tấn công, tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, tỷ lệ cứu bóng, chênh lệch điểm theo từng vòng xoay — gần như không xuất hiện trong không gian công cộng.

Bắt đầu từ chỗ dễ bị lẫn nhất: tỷ lệ ghi điểm tấn công và hiệu suất tấn công. Hai thứ khác nhau về bản chất, và bị dùng thay nhau gần như mọi lúc.

Tỷ lệ ghi điểm tấn công bằng số pha ghi điểm chia cho tổng số pha đập. Hiệu suất tấn công bằng số pha ghi điểm trừ đi số pha đập lỗi và số pha bị chắn, rồi chia cho tổng số pha đập. Một chủ công đập 50 quả, ăn 20 điểm, mắc 6 lỗi, bị chắn 4 lần. Tỷ lệ ghi điểm là 40%. Hiệu suất là 20%. Cùng một trận, cùng một cầu thủ, hai câu chuyện khác hẳn nhau. Bản tin trong nước gần như luôn trích chỉ số đầu tiên, vì nó dễ lấy, dễ hiểu và dễ đẹp.

Chỗ nguy hiểm: tỷ lệ ghi điểm thưởng cho người đập nhiều. Hiệu suất thưởng cho người đập khôn. Một tay đập ăn 12 điểm trên 20 quả, mắc 1 lỗi và bị chắn 1 lần, có hiệu suất 50%. Người ăn 20 điểm trên 50 quả có hiệu suất 20%. Tiêu đề ngày mai vẫn sẽ thuộc về người thứ hai.

Đây là lỗi phổ biến nhất của truyền thông bóng chuyền trên toàn thế giới. Ở Việt Nam nó phổ biến hơn, vì không ai đối chiếu.

Tiếp đến tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Đây là chỉ số đầu vào quyết định toàn bộ thực đơn tấn công của một đội. Chuyền một hoàn hảo nghĩa là bóng được đưa tới đúng vị trí để chuyền hai chạy được mọi phương án, kể cả đánh nhanh ở giữa lưới. Chuyền một hỏng nghĩa là bóng bị đẩy ra biên, và cả nhà thi đấu — kể cả hàng chắn đối phương — biết trước bóng sẽ đi đâu.

Không có dữ liệu chuyền một, mọi bài bình luận về sức mạnh tấn công đều là phỏng đoán. Bạn không thể nói một chủ công đang đánh hay hay đang bị hệ thống bỏ rơi nếu bạn không biết cô ấy nhận bóng trong điều kiện nào. Bạn chỉ đang đọc kết quả cuối cùng rồi viết ngược lại nguyên nhân.

Còn một tầng nữa, vô hình nhất: hệ thống nhận bóng. Ở đó có các tay chuyền một và libero, những người làm công việc mà bảng điểm công cộng không đo được. Nguyễn Thị Kim Liên có thể chơi một trận gần như không mắc lỗi, cứu bóng ở đúng những nhịp đội cần nhất, và bản tin tóm tắt sẽ không nhắc đến cô ấy một chữ. Đây là hệ quả trực tiếp của việc thiếu chỉ số, không phải của định kiến. Không ai khen được thứ mình không đếm.

Rồi đến vòng xoay. Trong bóng chuyền, điểm số vỡ theo từng vòng xoay. Một đội thua liền sáu điểm trong một vòng xoay rồi thắng lại cả set — chuyện xảy ra mỗi tuần. Nhưng gần như không ai ở Việt Nam công bố chênh lệch điểm theo từng vòng xoay. Nghĩa là chúng ta không thể trả lời câu hỏi chiến thuật cơ bản nhất: đội này mắc kẹt ở vòng nào, và vì sao.

Trên thế giới, chuyện này được giải quyết từ lâu. FIVB công bố thống kê chi tiết ở các giải quốc tế. Volleyball Nations League có dữ liệu của từng pha bóng. Các giải vô địch quốc gia ở Ý, Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Lan, Nhật Bản đẩy bảng thống kê chi tiết ra ngoài cho báo chí và khán giả. Phần mềm Data Volley — chuẩn ngành của bóng chuyền chuyên nghiệp — ghi lại từng pha chạm bóng, từng vị trí, từng kết quả, rồi xuất ra đúng những chỉ số vừa nêu. Tôi từng ngồi cạnh khu kỹ thuật ở một giải quốc tế và nhìn đầu ra đó chạy ra máy in trong vòng hai phút sau khi set kết thúc.

Ở Việt Nam, Data Volley không phải khái niệm xa lạ. Nhiều câu lạc bộ dùng nó, hoặc một công cụ tương đương, trong phòng họp kỹ thuật. Vấn đề nằm ở chỗ dòng chảy dữ liệu dừng ngay cánh cửa phòng họp. Không có bản công bố. Không có cổng thông tin. Không có thỏa thuận với báo chí về việc chia sẻ bảng thống kê chi tiết sau trận. Ban huấn luyện giữ nó vì đó là lợi thế cạnh tranh, và điều đó hợp lý. Báo chí không có nó vì không ai đòi, và điều đó thì không hợp lý chút nào.

Khán giả bóng rổ và bóng đá Việt Nam đã quen tranh luận bằng số liệu nâng cao. Bóng chuyền thì chưa. Chúng ta vẫn tranh luận bằng ký ức và cảm giác. Một pha bóng đẹp trong ký ức sẽ nặng hơn một chuỗi mười pha hiệu suất ổn định, vì ký ức có hình ảnh còn hiệu suất chỉ có chữ.

Tôi viết để đặt một viên gạch nghi ngờ vào bức tường chắc chắn của bạn.

Nhưng tôi có thể sai ở ba chỗ, và tôi muốn nói rõ.

Thứ nhất, có thể dữ liệu đã tồn tại và vấn đề nằm ở quyền truy cập của tôi. Các câu lạc bộ có thể ghi chép đầy đủ, liên đoàn có thể lưu trữ đầy đủ, và rào cản thuần túy là nhân lực, ngân sách hoặc thủ tục. Nếu vậy, khoảng trống tôi mô tả là khoảng trống của báo chí, không phải của nền bóng chuyền. Cách kiểm tra rất đơn giản: một câu lạc bộ công bố bảng thống kê nội bộ của một trận bất kỳ trong mùa này. Nếu bảng đó tồn tại và đầy đủ, tôi rút lại một nửa luận điểm.

Thứ hai, có thể khán giả không cần. Bóng chuyền Việt Nam lớn lên bằng cộng đồng, bằng khán đài ở các tỉnh, bằng những người đi xem vì một cầu thủ, một đội, một vùng quê. Đẩy số liệu lên làm ngôn ngữ chính có thể đẩy chính những người đó ra ngoài. Số liệu là công cụ, không phải tôn giáo.

Thứ ba, có thể tôi đang áp một khuôn châu Âu lên một nền bóng chuyền non trẻ. Các giải vô địch quốc gia ở Ý hay Thổ Nhĩ Kỳ có bốn mươi năm tiền truyền hình phía sau. Bóng chuyền Việt Nam có mười năm tăng trưởng. Đòi hỏi giống nhau cùng lúc là bất công.

Tôi chấp nhận cả ba. Nhưng kể cả khi cả ba đúng, vẫn còn một việc chỉ tốn thêm một phép trừ: hiệu suất tấn công. Không cần phần mềm, không cần ngân sách, không cần thỏa thuận. Chỉ cần người ghi chép đếm thêm hai cột — số lỗi đập và số lần bị chắn. Một phép trừ, và toàn bộ cuộc tranh luận về chủ công số một của giải đổi trục.

Dự đoán có thể kiểm chứng: trong hai mươi bốn tháng tới, ít nhất một đơn vị truyền thông hoặc một câu lạc bộ Việt Nam công bố bảng thống kê chi tiết theo trận, có hiệu suất tấn công và tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, cho giải bóng chuyền vô địch quốc gia. Nếu đến cuối năm 2028 vẫn chưa có, luận điểm của tôi sai và tôi sẽ viết lại.

Người hâm mộ tin trái tim. Tôi tin dữ liệu biết nói dối có hệ thống — và cách duy nhất để bắt nó nói thật là bắt đầu đếm.