Pakistan công bố đường ống đầu tư 40 tỷ USD, quốc hội thúc ép siết cơ chế ký kết quốc tế

Tại Tòa nhà Quốc hội ở Islamabad, một phiên họp định kỳ của Ủy ban Thường vụ Quốc hội Pakistan về Kinh tế đã trở thành tâm điểm chú ý của giới phân tích đầu tư khu vực. Các quan chức của Hội đồng Điều phối Đầu tư Đặc biệt (SIFC) trình bày trước ủy ban một bức tranh đầy tham vọng: khoảng 40 tỷ USD các dự án đang nằm trong đường ống triển khai, thuộc đủ mọi lĩnh vực từ dầu khí, đường sắt, viễn thông cho đến nông nghiệp, năng lượng và khoáng sản. Nhưng điều đáng chú ý không chỉ là con số. Các nghị sĩ ngồi phía bên kia bàn họp không tỏ ra quá phấn khích; họ đặt câu hỏi về cơ chế, về điều kiện tiên quyết, về số phận của những biên bản ghi nhớ đã ký trong quá khứ. SIFC, viết tắt của Special Investment Facilitation Council, là cơ quan điều phối liên ngành được Pakistan thành lập với mục tiêu rút ngắn quy trình phê duyệt đầu tư, xử lý các dự án lớn xuyên suốt nhiều bộ, ngành và địa phương. Trong phiên họp, quan chức SIFC khẳng định các sáng kiến chiến lược của hội đồng đã bắt đầu phát huy tác dụng khi đưa những dự án lớn vào một kênh thống nhất. Một đề xuất quan trọng được đưa ra: tất cả các vấn đề liên quan đến đầu tư nên được xử lý thông qua SIFC. Điều này đồng nghĩa với việc một cơ quan đầu mối duy nhất sẽ đứng ra điều phối, thay vì các nhà đầu tư phải tự đi qua nhiều cửa, nhiều bộ, nhiều thủ tục chồng chéo. Với những quốc gia đang phát triển, việc tập trung hóa quy trình như vậy thường là con dao hai lưỡi: nó giúp đẩy nhanh tiến độ nhưng cũng dễ tạo ra lỗ hổng giám sát nếu không có sự kiểm soát chặt chẽ từ quốc hội. Tuy nhiên, Ủy ban Thường vụ Quốc hội không chỉ dừng lại ở việc nghe báo cáo. Các nghị sĩ nhấn mạnh rằng mọi dự án muốn triển khai phải đáp ứng điều kiện tiên quyết: phải có nghị quyết của Hội đồng Lợi ích Chung (CCI) cùng sự phê duyệt của Hội đồng Liên tỉnh (CoI). Đây là hai kênh quyết định quan trọng trong hệ thống liên bang Pakistan, bởi lẽ một dự án đầu tư hạ tầng thường chạm đến thẩm quyền của chính quyền trung ương và chính quyền các tỉnh. Nếu thiếu hai cột mốc pháp lý này, dự án có thể bị sa lầy vào các tranh chấp thẩm quyền, một kịch bản đã từng xảy ra với nhiều dự án lớn trước đây. Việc nhắc lại điều kiện này cho thấy quốc hội muốn đảm bảo rằng SIFC không trở thành một kênh chạy tắt để vượt qua các thủ tục hiến định. Jamil Qureshi, thành viên Ủy ban, đưa ra một nhận định thẳng thắn: Pakistan đang đối diện với cuộc khủng hoảng kinh tế, vì vậy các dự án đầu tư cần được thúc đẩy nhanh để thu hút dòng vốn và tạo công ăn việc làm. Ông cũng phủ nhận giá trị ràng buộc của các biên bản ghi nhớ được ký kết ở nước ngoài. Quan điểm của ông phản ánh một thực tế đáng ngại: nhiều MOU mà các phái đoàn chính phủ ký kết trong các chuyến công du chỉ dừng lại ở mức tuyên bố ý định, không kèm theo cam kết tài chính cụ thể. Khi kinh tế khó khăn, các chuyến đi ngoại giao thường được kỳ vọng mang về những hợp đồng lớn, nhưng thực tế lại cho thấy hầu hết chỉ kết thúc bằng những tờ biên bản đẹp đẽ trên giấy. Câu hỏi mà ông Qureshi đặt ra không chỉ dành riêng cho Pakistan: làm thế nào để phân biệt giữa một MOU mang tính khởi động đàm phán và một MOU chỉ để phục vụ mục đích truyền thông. Trong khi đó, Mirza Ikhtiar Baig, một thành viên khác của Ủy ban, dành cho SIFC sự tin tưởng rõ ràng. Ông gọi đây là một nền tảng quan trọng có khả năng giải quyết các vướng mắc của các dự án đang chờ triển khai. Theo ông, người dân Pakistan sẽ sớm nhìn thấy những kết quả tốt trong tương lai gần. Sự khác biệt trong cách nhìn giữa hai nghị sĩ phản ánh một cuộc tranh luận lớn hơn đang diễn ra bên trong giới hoạch định chính sách Pakistan: một bên muốn đẩy nhanh tốc độ bằng mọi giá thông qua các cơ chế đặc biệt, bên kia thận trọng trước những rủi ro pháp lý và tổn hại uy tín quốc gia khi các cam kết quốc tế không được thực thi đúng hạn. Điểm nhấn kỹ thuật của phiên họp là dự án đường sắt ML-1, tuyến đường sắt chủ lực dài 1.872 km nối thành phố cảng Karachi với Peshawar, được xem là xương sống của hệ thống vận tải đường sắt Pakistan. Một quan chức Bộ Đường sắt đã trình bày chi tiết tiến độ và cơ cấu tài chính của dự án. Theo đó, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Châu Á (AIIB) sẽ tài trợ cho phần đầu tiên của tuyến. Các định chế khác cũng tham gia: Ngân hàng Thế giới (WB) tài trợ phần tín hiệu và hệ thống thông tin liên lạc, Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB) tài trợ phần đầu máy, trong khi Ngân hàng Phát triển Hồi giáo (IsDB) và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) nằm trong nhóm các đối tác tiềm năng. Tuy nhiên, một vấn đề lớn được đặt ra: chi phí dự án. Tài liệu PC-1, văn kiện phê duyệt dự án, trước đây được duyệt với mức 8,2 tỷ USD, nhưng ước tính sửa đổi hiện đã tăng lên khoảng 10 đến 11 tỷ USD, chủ yếu do biến động tỷ giá. Bộ Đường sắt đề xuất sửa đổi PC-1, chia dự án thành hai phần riêng biệt gồm phần đường ray và phần tín hiệu, nhằm tách bạch nguồn vốn và giảm rủi ro chậm tiến độ. Cách tiếp cận này cho thấy một sự điều chỉnh linh hoạt: thay vì chờ đợi một gói tài chính khổng lồ được chốt hạ toàn bộ, Pakistan đang tìm cách mở từng phân đoạn để huy động vốn theo khả năng của từng đối tác. Không chỉ có đường sắt, phiên họp còn dành thời gian cho Dự án cấp nước K-IV tại Karachi, một trong những thành phố lớn nhất và khan hiếm nước ngọt nhất thế giới. Một quan chức Bộ Kế hoạch, Phát triển và các Sáng kiến Đặc biệt trình bày chi tiết về tiến độ. K-IV được thiết kế để cung cấp 650 triệu gallon nước mỗi ngày cho Karachi, với giai đoạn đầu tiên đạt công suất 260 triệu gallon mỗi ngày. Giai đoạn một này hiện đã đạt khoảng 34% tiến độ. Nguồn vốn được huy động từ hai phía: Chương trình Phát triển Khu vực Công (PSDP) của Chính phủ Liên bang và Chương trình Phát triển Hàng năm (ADP) của Chính quyền Sindh. Sự có mặt của cả hai kênh ngân sách cho thấy tính liên chính quyền của dự án, đồng thời cũng đặt ra bài toán phối hợp giải ngân giữa trung ương và địa phương. Với một dự án nước sạch quy mô lớn như vậy, tiến độ 34% ở giai đoạn đầu có thể xem là dấu hiệu khả quan, nhưng quãng đường còn lại vẫn còn rất dài, đặc biệt khi Karachi đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng vào mỗi mùa hè. Kết thúc phiên họp, Ủy ban Thường vụ đưa ra hai khuyến nghị quan trọng. Thứ nhất, Pakistan cần thiết lập một cơ chế ký kết phù hợp với bất kỳ quốc gia nào, thay vì để các chuyến công du nước ngoài kết thúc bằng những MOU không rõ giá trị pháp lý. Thứ hai, mọi vấn đề liên quan đến đầu tư và triển khai dự án nên được chuyển về xử lý thông qua SIFC. Ủy ban cũng được thông báo rằng một loạt cuộc họp liên quan đến CCI và ECNEC, tức Ủy ban Điều hành Kinh tế Quốc gia, đang được tổ chức. Điều đó cho thấy guồng máy phê duyệt đang quay, nhưng câu hỏi lớn nhất vẫn là liệu tốc độ MOU có được chuyển hóa thành dòng vốn giải ngân thực tế hay không. Điều đáng chú ý ở phiên họp này không hoàn toàn nằm ở con số 40 tỷ USD, mà ở cách các nghị sĩ Pakistan đặt câu hỏi về chất lượng của các cam kết quốc tế. Trong nhiều thập kỷ, các nước đang phát triển thường rơi vào cái bẫy của những con số: ký thật nhiều MOU, tuyên bố thật nhiều tỷ USD, nhưng dòng vốn thực tế chỉ là một phần rất nhỏ. Việc quốc hội trực tiếp yêu cầu một cơ chế ký kết rõ ràng, gắn với trách nhiệm giải trình, cho thấy một sự trưởng thành trong tư duy quản trị. SIFC có thể là động lực mới, nhưng thành công của nó sẽ phụ thuộc vào việc Pakistan có giữ vững kỷ luật thể chế hay không, từ khâu phê duyệt, giải ngân đến giám sát của quốc hội. Với áp lực khủng hoảng kinh tế hiện tại, bài toán này càng trở nên cấp thiết, bởi lẽ nhà đầu tư nước ngoài không chỉ nhìn vào các con số cam kết, mà còn nhìn vào cách một quốc gia xử lý những vướng mắc của chính mình. Câu trả lời cho bài toán đó vẫn đang được viết tiếp tại Islamabad.