Bóng đá Việt Nam và hồ sơ trống: điều gì đứng sau những trang giấy không có dữ liệu

Một tập hồ sơ về bóng đá Việt Nam được đặt trước mặt tôi. Tiêu đề: không có. Nguồn: không có. Danh sách dữ kiện: để trống. Đối tượng được nhắc đến: không xác định. Thời điểm: không đánh giá. Tôi lật đi lật lại, và thứ duy nhất còn lại là một nhãn ngắn gọn: bóng đá Việt Nam. Hai mươi năm làm nghề, tôi đã quen với những hồ sơ thiếu trang, thiếu dấu, thiếu chữ ký. Nhưng một hồ sơ không có gì cả, trong khi vẫn tự nhận là hồ sơ, lại là kiểu im lặng đáng sợ nhất. Bởi trong bóng đá Việt Nam, sự im lặng ấy hiếm khi là tai nạn. Nó thường là một lựa chọn được tính toán.

Tôi từng viết rằng tôi cần bằng chứng, hoặc tôi sẽ im lặng. Nhưng có những lúc chính sự im lặng của người khác lại trở thành bằng chứng. Khi một giải đấu không công bố bảng cân đối, khi một câu lạc bộ không tiết lộ cơ cấu tiền lương, khi một vụ chuyển nhượng chỉ được thông báo bằng một tấm ảnh và ba dòng chữ, thì khoảng trống đó nói nhiều hơn bất kỳ thông cáo báo chí nào.

V.League 1 là giải bóng đá chuyên nghiệp hàng đầu Việt Nam, vận hành dưới sự quản lý của Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam, gọi tắt là VPF, và chịu sự giám sát của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam. Nhìn trên sơ đồ tổ chức, đây là một cấu trúc chuyên nghiệp, có phân cấp, có quy chế, có ban kiểm soát. Nhưng giữa cấu trúc trên giấy và dữ liệu thực tế tồn tại một khoảng cách mà gần như không ai trong cuộc muốn đo.

Cách đây vài năm, tôi có dịp ngồi lại với một người làm công tác quản lý tài chính của một câu lạc bộ V.League. Anh kể với tôi một câu mà tôi nhớ mãi: “Ở đây, không ai công bố con số thật, vì con số thật không đẹp.” Tiền lương của cầu thủ trả chậm vài tháng là chuyện bình thường. Các khoản thưởng nóng sau mỗi trận thắng đôi khi được chi bằng tiền mặt, không có hóa đơn. Nhà tài trợ đôi khi xuất hiện rồi biến mất giữa mùa, để lại những hợp đồng chưa thanh lý. Đó không phải là cá biệt. Đó là mặt bằng chung, được giữ kín bằng một thứ thỏa thuận bất thành văn giữa các bên.

Khoảng trống dữ liệu không chỉ nằm ở tiền. Nó còn nằm ở thị trường chuyển nhượng. Trong khi bóng đá châu Âu công bố phí chuyển nhượng, thời hạn hợp đồng, điều khoản giải phóng, thì phần lớn các thương vụ ở Việt Nam được xử lý trong im lặng. Không ai biết một cầu thủ nội về đích với mức phí bao nhiêu, ký mấy năm, lương bao nhiêu. Người hâm mộ chỉ biết kết quả: cầu thủ mặc áo mới trong buổi ra mắt. Mọi con số phía sau cánh cửa đóng kín đều thuộc về một nhóm rất nhỏ những người trong cuộc.

Đó là lý do tôi dành nhiều đêm soi những bảng lương cầu thủ hơn là xem những bàn thắng đẹp. Một bàn thắng đẹp thì ai cũng thấy. Một hợp đồng méo mó thì chỉ có người tìm mới thấy. Và trong nền bóng đá mà dữ liệu bị giữ kín, người môi giới là kẻ được lợi nhất. Họ là bên duy nhất nắm được cả hai đầu của thông tin: câu lạc bộ cần gì và cầu thủ muốn gì. Sự bất cân xứng thông tin ấy chính là nguồn thu của họ.

Nhìn sang bóng đá Hàn Quốc, nơi tôi đang sống và làm việc, sự khác biệt rõ đến mức khó tin. K-League công bố báo cáo tài chính của từng câu lạc bộ, công khai cơ cấu doanh thu, minh bạch mức lương trung bình. Không phải vì người Hàn tốt bụng hơn, mà vì họ hiểu một điều: một nền bóng đá muốn thu hút vốn, thu hút người hâm mộ và thu hút niềm tin thì trước hết phải minh bạch. Không có nhà đầu tư nghiêm túc nào đổ tiền vào một giải đấu mà họ không thể đọc được con số.

Tôi từng nghĩ đây chỉ là vấn đề kỹ thuật, một câu chuyện về kế toán. Nhưng càng đi sâu, tôi càng thấy nó là vấn đề quyền lực. Kiểm soát thông tin là kiểm soát câu chuyện. Ai nắm được con số, người đó định hình được sự thật. Khi người hâm mộ không có dữ liệu để đối chiếu, họ chỉ còn biết tin vào những gì được kể. Và câu chuyện được kể từ trong phòng họp hầu như luôn đẹp hơn sự thật.

Bóng đá Việt Nam những năm gần đây có nhiều khởi sắc đáng ghi nhận. Đội tuyển quốc gia có những dấu son, các lứa cầu thủ trẻ được đào tạo bài bản hơn, niềm tin của người hâm mộ ở mức cao. Nhưng thành tích trên sân không tự động tạo ra sự minh bạch ngoài sân. Một nền bóng đá có thể thắng trận mà vẫn để lại những khoảng trống tài chính chưa được lấp.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại. Bởi tôi đã từng buộc tội ai đó bằng cảm xúc, và tôi đã trả giá. Tôi không muốn lặp lại sai lầm ấy. Không có bằng chứng cụ thể về một vụ việc nào, tôi sẽ không nêu tên ai. Điều tôi nói ở đây chỉ là một mẫu hình quan sát được, một mô thức lặp đi lặp lại qua nhiều mùa giải, chứ không phải một cáo buộc nhắm vào cá nhân nào.

Phía bên kia, cũng cần nói cho công bằng: không phải câu lạc bộ nào cũng muốn giấu. Nhiều đội bóng thực sự không có khả năng công bố báo cáo tài chính đạt chuẩn, vì họ không có hệ thống kế toán đủ mạnh và đủ tiền để thuê kiểm toán độc lập. Với ngân sách eo hẹp, việc công khai minh bạch là một khoản chi mà họ không kham nổi. Vấn đề vì thế là cấu trúc, không chỉ là ý chí. Nhưng đây chính là nghịch lý: càng thiếu minh bạch vì thiếu tiền, họ càng khó thu hút số tiền có thể giải quyết vấn đề.

Cũng có một quan điểm khác đáng lắng nghe. Một số người trong ngành cho rằng công bố toàn bộ con số sẽ khiến các câu lạc bộ yếu kém bị tổn thương, làm mất giá trị chuyển nhượng của cầu thủ, và đẩy cả hệ thống vào vòng xoáy tiêu cực. Họ nói rằng bóng đá Việt Nam cần thời gian. Nhưng tôi cho rằng “cần thời gian” đã trở thành câu thần chú hoãn lại mọi cải cách trong suốt mười năm qua.

Nếu một vụ chuyển nhượng quá êm xuôi, tôi bắt đầu kiểm tra chiếc cặp của người môi giới. Không phải vì tôi muốn tìm tội, mà vì sự êm xuôi bất thường trong một môi trường vốn đầy bất ổn thường là dấu hiệu của một thỏa thuận ngầm đã được dàn xếp trước. Đó là bản năng nghề nghiệp, được rèn qua nhiều năm nhìn những vụ việc tưởng chừng sạch sẽ rồi vỡ ra thành tranh chấp.

Tôi từng đọc bản chữ ký của sự may rủi trong những vụ sụp đổ câu lạc bộ. Và tôi nhận ra một điều: hầu như không có câu lạc bộ nào phá sản thật sự vì một cú sốc duy nhất. Họ sụp đổ vì những khoảng trống nhỏ tích tụ, vì những con số không ai kiểm tra trong nhiều năm, cho đến khi cú sốc cuối cùng chỉ còn là giọt nước tràn ly. Nếu những con số ấy được công bố ngay từ đầu, cú sốc cuối cùng đã có thể không xảy ra.

Câu hỏi đặt ra không phải là ai có lỗi. Câu hỏi là: ai chịu trách nhiệm tạo ra một hệ thống nơi việc giấu dữ liệu trở thành chuẩn mực? Người hâm mộ trả tiền mua vé, mua áo, xem truyền hình, đóng góp vào doanh thu của giải đấu. Họ có quyền biết tiền của họ đi đâu. Không phải để soi mói từng khoản chi, mà để tin rằng nền bóng đá họ yêu thương được vận hành bằng những con số thật, chứ không phải bằng những trang giấy trắng.

Tôi viết bài này mà không có một con số cụ thể nào trong tay, bởi chính việc không có con số ấy là chủ đề của bài viết. Tôi không thể phân tích một đội bóng khi không biết đội đó tiêu bao nhiêu. Tôi không thể đánh giá một vụ chuyển nhượng khi không biết mức phí. Tôi không thể truy về một trách nhiệm khi không có tên người. Sự trống rỗng buộc tôi phải viết về chính sự trống rỗng.

Mọi lời xin lỗi của liên đoàn đều kết thúc bằng một từ: im lặng. Nhưng im lặng không phải là vô tội. Trong một nền bóng đá đang khao khát vươn ra châu lục, thứ đầu tiên cần bán không phải là bản quyền truyền hình, mà là sự đáng tin. Và sự đáng tin thì không thể giả vờ. Nó phải được chứng minh bằng những trang giấy có số, có dấu, có chữ ký, để bất cứ ai muốn kiểm tra cũng có thể kiểm tra.

Bóng đá Việt Nam không thiếu đam mê. Không thiếu tài năng. Không thiếu người hâm mộ. Thứ duy nhất nó thiếu, và thiếu một cách có hệ thống, là một hồ sơ đầy đủ — một hồ sơ không còn chỗ cho những trang trắng.